این گزارش، سومین بخش از مجموعهای پنجگانهای است که توسط مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران از طریق پروژهی دادگستر منتشر میشود. این گزارش به طور مشخص، با همکاری «پروژه مستندسازی سپاه پاسداران»، وابسته به مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، تهیه شده و به فرماندهان محلی سپاه پاسداران در شهرستان ها می پردازد. هدف این مجموعه، افشای نقشهایی در درون رژیم ایران است که زمینهساز و پشتیبان نقضهای جدی حقوق بشر و تخطی از قوانین بینالمللی هستند.
در حال حاضر، پایگاه داده دادگستر شامل بیش از هزار پروفایل از افرادی است که در این نقضها نقش داشتهاند. این مجموعه مقالات تنها به معرفی این افراد نمیپردازد، بلکه همچنین به تحلیل جایگاههایی میپردازد که چرخهی نهادینهشدهی سرکوب و نقض حقوق را تداوم میبخشد و بررسی میکند که چگونه و چرا این جایگاهها، نقض حقوق را بازتولید میکنند.
در قوانین و آییننامههای مرتبط با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وظایف کلی و ساختار سازمانی این نیرو بهصورت روشن تعیین شده است. گرچه در متون قانونی، وظایف و اختیارات دقیق «فرمانده سپاه شهرستان» بهطور مستقیم و تفصیلی ذکر نشده، اما با استناد به مواد مندرج در اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۱)، قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۲) و آییننامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، میتوان جایگاه، مأموریتها و حوزه اختیارات این مقام را بهصورت استنباطی و تحلیلی تبیین کرد.
بر همین مبنا، فرمانده سپاه شهرستان به عنوان عالیترین مقام سپاه در سطح محلی، نقش محوری در اجرای مأموریتهای امنیتی، فرهنگی، اجتماعی و سازندگی سپاه در محدوده جغرافیایی شهرستان دارد. این محدوده جغرافیایی در متون رسمی گاهی با عنوان شهرستان و گاهی با عنوان ناحیه خوانده میشود. همچنین او رابط میان فرماندهی سپاه استان و ردههای عملیاتی در سطح حوزهها و پایگاههای مقاومت بوده و وظیفه دارد سیاستهای کلان سپاه را متناسب با شرایط شهرستان به اجرا درآورد.
فرمانده سپاه شهرستان، که در همین ساختار با عنوان فرمانده ناحیه مقاومت بسیج شهرستان نیز شناخته میشود، عالیترین مقام سپاه در سطح شهرستان است. وی نماینده رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حوزه جغرافیایی مربوطه محسوب شده و بهصورت مستقیم زیر نظر فرمانده سپاه استان فعالیت میکند.
بنا بر آنچه در قانون مقررات استخدامی سپاه ذکر شده، فرمانده ناحیه مقاومت از میان بسیجیان ویژه یا کادر ثابت نظامی سپاه که از نظر تعهد، تخصص و تجربه واجد شرایط لازم باشند انتخاب میشود و وظایف خود را در چهار حوزهی آموزشی، عملیاتی، انضباطی و اداری انجام میدهد. بنابراین، جایگاه فرمانده سپاه شهرستان نه صرفاً جنبهی هماهنگی، بلکه ماهیت فرماندهی و مدیریتی اجرایی دارد و او مسئول مستقیم تمامی فعالیتهای سپاه و بسیج در حوزهی جغرافیایی شهرستان است.
مبنای قانونی جایگاه فرمانده سپاه شهرستان:
در ماده ۹۴ قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۲) چنین آمده است:
«درجات اعضای ارتش بیست میلیونی و کادرهای بسیج بر اساس مقررات مربوط تعیین میگردد.
فرماندهی ردهٔ ناحیهٔ مقاومت از بین بسیجیان ویژه یا کادر ثابت نظامی سپاه که دارای شرایط لازم باشند، انتخاب میشود و مسئولیت ادارهٔ ناحیه در امور آموزشی، عملیاتی، انضباطی و اداری را بر عهده دارد.»
بر پایه این ماده، فرمانده ناحیه مقاومت – که در سطح شهرستان معادل فرمانده سپاه شهرستان است – مسئولیت اداره و فرماندهی واحدهای بسیج را در چهار حوزهی یادشده بر عهده دارد. این ماده اساس حقوقی جایگاه او را در ساختار فرماندهی سپاه مشخص میکند.
در کنار این ماده، مواد ۳۵ و ۳۶ اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۱) نیز چارچوب وظایف و اهداف کلان بسیج را بیان میکنند. ماده ۳۵ هدف از تشکیل بسیج مستضعفین را «ایجاد تواناییهای لازم در افراد معتقد به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بهمنظور دفاع از کشور و کمک به مردم در مواقع ضروری» معرفی میکند. ماده ۳۶ نیز وظایف بسیج را شامل آموزش نظامی، سازماندهی نیروهای مردمی، همکاری در امور امدادی و سازندگی و پاسداری از انقلاب اسلامی میداند.
ترکیب این مواد، بنیان حقوقی جایگاه فرمانده سپاه شهرستان را در نظام اداری و نظامی جمهوری اسلامی ایران تشکیل میدهد.
وظایف فرمانده سپاه شهرستان
وظایف فرمانده سپاه شهرستان از مجموع مقررات فوقالذکر قابل استخراج است و در چند محور اساسی طبقهبندی میشود:
۱. وظایف آموزشی
فرمانده سپاه شهرستان مسئول نظارت و هدایت آموزشهای نظامی و عقیدتی نیروهای بسیج در سطح شهرستان است. او باید بر کیفیت آموزشها، برنامهریزی دورههای مهارتی و ارتقای توان دفاعی نیروها نظارت مستقیم داشته باشد. این وظیفه در راستای ماده ۳۶ اساسنامه سپاه و در حوزه اختیارات مصرح در ماده ۹۴ قانون مقررات استخدامی قرار دارد.
۲. وظایف عملیاتی
در شرایط عادی، فرمانده سپاه شهرستان مسئول آمادهسازی نیروهای مقاومت برای ایفای نقش دفاعی است و در وضعیتهای بحرانی، هدایت عملیاتی آنان را بر عهده دارد. او با هماهنگی فرمانده سپاه استان و شورای تأمین شهرستان، طرحهای امنیتی و دفاعی مصوب را اجرا میکند.
۳. وظایف انضباطی و اداری
بر پایه ماده ۹۴ قانون مقررات استخدامی، فرمانده سپاه شهرستان مسئول حفظ انضباط، نظم سازمانی و رعایت ضوابط اداری در واحدهای تحت امر خود است. او اختیار اعمال تنبیهات انضباطی در چارچوب آییننامه انضباطی نیروهای مسلح (۱۳۵۸) را دارد و موظف است، امور مالی و اداری ناحیه را بر اساس دستورالعملهای سپاه مدیریت کند.
۴. وظایف فرهنگی و اجتماعی
مطابق ماده ۲ اساسنامه سپاه، پاسداری از انقلاب اسلامی در تمامی زمینهها، از جمله فرهنگی و اجتماعی، از وظایف ذاتی سپاه است. در سطح شهرستان، فرمانده سپاه مسئول هدایت فعالیتهای فرهنگی، تربیتی و تبلیغی بسیج است و باید با دستگاههای فرهنگی مانند آموزشوپرورش و وزارت ارشاد همکاری نزدیک داشته باشد. او همچنین مسئول مقابله با تهدیدات فرهنگی و رسانهای و تقویت روحیهی مقاومت و همبستگی در جامعه است.
۵. وظایف سازندگی و خدمترسانی
در بند ۶ ماده ۳۶ اساسنامه سپاه، مشارکت بسیج در سازندگی کشور تصریح شده است. فرمانده سپاه شهرستان، مسئول هدایت طرحهای عمرانی و جهادی بسیج، امدادرسانی در بحرانها و اجرای پروژههای محرومیتزدایی در سطح شهرستان است. او بهعنوان نمایندهی سپاه، در بسیاری از طرحهای توسعهای و اجتماعی شهرستان با فرمانداری و دستگاههای اجرایی همکاری مستقیم دارد.
اختیارات فرمانده سپاه شهرستان
فرمانده سپاه شهرستان برای انجام مأموریتهای خود از اختیارات رسمی و اجرایی برخوردار است که در قوانین و آییننامههای نیروهای مسلح پیشبینی شده است. از جمله:
صدور دستورات اداری و عملیاتی به تمامی ردههای بسیج و سپاه در سطح شهرستان؛
انتخاب، انتصاب یا پیشنهاد انتصاب فرماندهان حوزهها و پایگاههای مقاومت با تأیید سپاه استان؛
حضور و اظهارنظر در جلسات شورای تأمین شهرستان بهعنوان نماینده رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛
امضای مکاتبات رسمی، مالی و انضباطی ناحیه مقاومت؛
اعمال اختیارات انضباطی در چارچوب آییننامه انضباطی نیروهای مسلح (۱۳۵۸).
این اختیارات، فرمانده سپاه شهرستان را به مقام فرماندهی کامل و دارای اختیار اجرایی در سطح محلی تبدیل میکند.
در آخر
بر اساس اسناد رسمی جمهوری اسلامی ایران، از جمله اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۱) و قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۲)، فرمانده سپاه شهرستان جایگاهی کلیدی در ساختار سپاه دارد. او مسئول اجرای مأموریتهای سپاه در سطح محلی، هدایت بسیج مستضعفین و هماهنگی فعالیتهای دفاعی، فرهنگی و اجتماعی شهرستان است.
نقش او در نظام اداری و نظامی جمهوری اسلامی ایران در چارچوب اصل ۱۵۰ قانون اساسی تعریف میشود؛ اصلی که سپاه پاسداران را «نگهبان انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن» میداند. بدین ترتیب، فرمانده سپاه شهرستان در خط مقدم تحقق مأموریتهای این نهاد در سطح جامعه قرار دارد.
برای نمونه، در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ در شهرستان مهاباد، دستکم شانزده شهروند کشته شدند. همچنین دهها تن دیگر از معترضان زخمی و یا توسط نیروهای نظامی، سپاه، بسیج، انتظامی و امنیتی بازداشت شدند. اکبر نوروزی، در مقام فرماندهی سپاه شهرستان مهاباد و عضو شورای تأمین این شهرستان، در نقض حقوق شهروندان توسط نیروهای سپاه و بسیج در مهاباد نقش داشته است.
در جریان سرکوب اعتراضات در شهرستان مهاباد، نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و یگان ویژه با استقرار آشکار در میادین این شهر، شبانهروز به تیراندازی مسلحانه به سمت معترضان و محلههای مسکونی ادامه دادند؛ این حضور و کارزار مسلحانه نشاندهندهٔ نقش فرماندهان و ساختار امنیتی سپاه در مدیریت و اجرای سرکوب خیابانی است.
اطلاعات دادگستر درباره فرماندهان سپاه پیشین و کنونی شهرستانها
توجه: جداول داده ای زیر شامل پروندههایی از «پروژهٔ مستندسازی پاسداران» وابسته به مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران هستند. این پروژه به ترسیم ساختار سپاه پاسداران پرداخته و فعالیت های آن را مستندسازی می کند.
این پایگاه داده نخستین نمونه از نوع خود است که نمایی جامع از ساختار سازمانی سپاه پاسداران، زنجیرهٔ فرماندهی آن، و یگانها و افراد کلیدی ارائه میدهد. همچنین تحلیلی از رفتار سپاه پاسداران در داخل و خارج از ایران در اختیار قرار میدهد.
در «پروژهٔ مستندسازی پاسداران» از رویکرد «تجمیع تدریجی دادهها» برای مستندسازی سپاه استفاده شده است. این روش به ما امکان میدهد تا بهصورت مرحلهای پروندههای تفصیلیتری دربارهٔ نیروها و یگانهای سپاه ایجاد کنیم. پژوهشگران با دستیابی به اطلاعات جدید، این پروندهها را بهروزرسانی کرده و بهطور مستمر درک ما را از شبکهٔ گستردهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دقیقتر میسازند.
اگرچه این رویکرد ممکن است به ایجاد برخی پروندههای ناقص منجر شود، اما به ما اجازه میدهد گسترهٔ فعالیتهای سپاه را پوشش دهیم و تصویری جامع و در حال تکامل از وضعیت عملیاتی آن ارائه کنیم.
برای اطلاعات بیشتر میتوانید به وبسایت زیر مراجعه کنید:
| نام | موقعیت شغلی کنونی | محل کار | پروژه مستندسازی سپاه پاسداران |
| عباسعلی ریحانی | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان بجنورد | بجنورد | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=692575dd4fe23749d816bfa8 |
| اکبر نوروزی | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان مهاباد | مهاباد | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=65f788866718f83d4490cb0b |
| بهروز حکمت پور | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان دزفول | دزفول | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=692d73534fe23749d816c030 |
| محمد لویمی | فرمانده سپاه و بسیج خرمشهر | خرمشهر | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=692d74564fe23749d816c061 |
| امیر قمرزاده | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان ماهشهر | ماهشهر | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=692d756a4fe23749d816c092 |
| روح الله قاسمی خشاب | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان بهبهان | بهبهان | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=692d76854fe23749d816c0c3 |
| محمد امین صباغیان مقدم | فرمانده ناحیه مقاومت بسیج سپاه فیروزآباد | فیروزآباد | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=692d78d04fe23749d816c0f4 |
| صادق جمالی | فرمانده سپاه شهرستان قروه | قروه | |
| روح الله زمانی نیا | فرمانده ناحیه مقاومت بسیج سپاه بمپور | بمپور | |
| اسماعیل کوهکن | فرمانده ناحیه مقاومت بسیج سپاه لاشار | لاشار | |
| محسن دارابی | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان صحنه | صحنه | |
| حجت الله سالاری | فرمانده سپاه و بسیج هرمز | هرمز | |
| علی یعقوبیان | فرمانده سپاه ناحیه تربتحیدریه | تربتحیدریه | |
| فیاض اللهیاری | فرمانده سپاه شهرستان شهریار | شهریار | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=66f7d73181dfdde40363a7a0 |
| غلامرضا شعبانی نیا | فرمانده ناحیه مقاومت بسیج سپاه مرودشت | مرودشت | |
| سید علیاصغر پوربهشت | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان کهگیلویه | کهگیلویه | |
| صادق عرفانی مقام | فرمانده سپاه شهرستان دنا | دنا | |
| علیرضا حیدری | فرمانده سپاه شهرستان قزوین | قزوین | |
| مهرداد بابایی | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان بابل | بابل | |
| مهرداد ابراهیم پور | فرمانده سپاه شهرستان نوشهر | نوشهر | |
| مصطفی بازوند | فرمانده سپاه ناحیه بابلسر | بابلسر | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=670c05cbf0735539d2b6365a |
| یعقوب رشیدی | فرمانده سپاه شهرستان اشنویه | اشنویه | |
| حسین ملکی | فرمانده سپاه شهرستان کامیاران | کامیاران | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=66f76b5fc0b823155963a749 |
| جلیل نقشی قره باغ | فرمانده سپاه شهرستان پیرانشهر | پیرانشهر | |
| علی احمد صفی زاده | فرمانده سپاه شهرستان دیواندره | دیواندره | |
| حمید جانباز | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان بندرانزلی | بندرانزلی | |
| محمدعلی ستیزه | فرمانده سپاه ناحیه تالش | تالش | |
| محمد مهرزاد | فرمانده سپاه لاهیجان | لاهیجان | |
| ایرج گلینی | فرمانده سپاه و بسیج ناحیه گرمسار | گرمسار | |
| عباس فروزان مهر | فرمانده ناحیه مقاومت بسیج جوین | جوین | |
| سید ابراهیم شریفی | فرمانده سپاه شهرستان ساری | ساری | |
| محمد برامکی | فرمانده سپاه شهرستان بروجرد | بروجرد | |
| عابدین داغمه چی فیروزجایی | فرمانده سپاه ناحیه آمل | آمل | |
| مسیب محمدجانی | فرمانده سپاه شهرستان آستانه اشرفیه | آستانه اشرفیه | |
| صمد محمد علیزاده | فرمانده سپاه سردشت | سردشت | |
| کرم نظری | فرمانده سپاه شهرستان شهرکرد | شهرکرد | |
| موسی حیاوی | فرمانده سپاه و بسیج شهرستان هویزه | هویزه | |
| مهدی طرفی | فرمانده سپاه شهرستان شوش | شوش | |
| حیدر الفتی | فرمانده سپاه شهرستان ایلام | ایلام | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=66f77c87c0b823155963a7df |
| مصطفی امام بخش | فرمانده سپاه پاسداران شهرستان بافت کرمان | بافت | |
| احمد مالدار | فرمانده سپاه شهرستان خاش | خاش | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=66f6c7ce9f7dcde3ff537b26 |
| بهرام میرزایی | فرمانده ناحیه مقاومت بسیج سپاه پاوه | پاوه | https://iranpdp.org/fa/personnel/?id=6920cfce4fe23749d816bbbc |
پانویس:
۱. جمهوری اسلامی ایران، «اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی»، مصوب ۱۵ شهریور ۱۳۶۱ (6 September 1982)، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90595
۲. جمهوری اسلامی ایران، «قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)»، مصوب ۲۱ مهر ۱۳۷۰ (13 October 1991)، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961
۳. «ایران: آییننامه انضباطی نیروهای مسلح»، پایگاه داده شناسنامه قوانین، https://shenasname.ir/defa/20714-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-D8%A7%D9%86%D8%B6%D8%A8%D8%A7%D8%B7%DB%8C-D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD
۴. جمهوری اسلامی ایران، «قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)»، مصوب ۲۱ مهر ۱۳۷۰ (13 October 1991)، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961
۵. جمهوری اسلامی ایران، «اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی»، مصوب ۱۵ شهریور ۱۳۶۱ (6 September 1982)، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90595
۶. جمهوری اسلامی ایران، «قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)»، مصوب ۲۱ مهر ۱۳۷۰ (13 October 1991)، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961
۷. «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهشهای شورای نگهبان، https://www.shora-gc.ir/fa/news/4707/قانون-اساسی-جمهوری-اسلامی-ایران
۸. ابتکار دادگستر، «اکبر نوروزی»، پایگاه داده ناقضان حقوق بشر، https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj08917/
۹. رادیو فردا، «استقرار نیروهای سپاه و یگانهای ویژه در میادین مهاباد؛ دستکم سه معترض در پیرانشهر و جوانرود کشته شدند»، منتشر شده در ۳۰ آبان ۱۴۰۱ (21 November 2022)، رادیو فردا، https://www.radiofarda.com/a/32139820.html
