این گزارش، چهارمین مقاله از مجموعهای پنجگانه است که توسط مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران از طریق دادگستر منتشر میشود. هدف این مجموعه، افشای نقشهایی در درون رژیم ایران است که زمینهساز و پشتیبان نقضهای جدی حقوق بشر و تخطی از قوانین بینالمللی هستند.
در حال حاضر، پایگاه داده دادگستر شامل بیش از هزار پروفایل از افرادی است که در این نقضها نقش داشتهاند. این مجموعه مقالات تنها به معرفی این افراد نمیپردازد، بلکه همچنین به تحلیل جایگاههایی میپردازد که اشغال آنها، چرخهی نهادینهشدهی سرکوب و نقض حقوق را تداوم میبخشد و بررسی میکند که چگونه و چرا این جایگاهها، نقض حقوق را بازتولید میکنند.
تعریف و چیستی «رئیس زندان» در نظام حقوقی ایران
اداره [۱] همهٔ واحدهای نگهداری محکومان و متهمان (زندانها، بازداشتگاهها، کانون اصلاح و تربیت، اردوگاهها و …)، تحت سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور است. «رئیس مؤسسه کیفری (رئیس زندان)» عالیترین مقام اجرایی هر واحد بوده و مکلف به اجرای قوانین و مقررات، حفظ نظم و امنیت، نظارت بر کارکنان، تضمین حقوق زندانیان و هماهنگی با مراجع قضایی است.
نقش رئیس زندان در «رعایت یا نقض حقوق زندانیان»
بر پایهٔ آییننامهٔ اجرایی سازمان زندانها (مصوب ۱۴۰۰)، رئیس زندان مکلف است:
اجرای قوانین و مصوبات شوراهای طبقهبندی و انضباطی و دستورات مقامات قضایی را تضمین کند.
بر رفتار کارکنان نسبت به زندانیان و خانوادههایشان نظارت نماید.
امنیت مؤسسه، ممانعت از ورود اشیای ممنوعه و مدیریت رخدادها (از جمله فوت، خودکشی و …) را عهدهدار باشد.
امور رفاهی، بهداشت و درمان، تغذیه، آموزش، اشتغال و برنامههای اصلاح و تربیت را سامان دهد.
استفاده از سامانههای الکترونیک برای ثبت وضعیت و حقوق زندانیان را پیگیری کند (قوهٔ قضاییه، ۱۴۰۰، ماده ۹ و فصول مربوط به ساختار و اصول).
در نتیجه، نقض حقوق زندانیان وقتی به رئیس زندان قابل انتساب میشود که: (الف) خود رأساً مرتکب رفتار غیرقانونی شود (مانند رفتار تحقیرآمیز یا خشونتآمیز)، یا (ب) از انجام تکالیف نظارتی و پیشگیرانه قصور کند و این قصور به نقض حق بینجامد.
نقش رئیس زندان در «اجرای مجازات اعدام و مجازاتها»
آییننامهٔ نحوهٔ اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید، نفی بلد، اقامت اجباری و منع از اقامت در محل یا محلهای معین (آییننامه شماره ۹۰۰۰/۲۷۸۶۳/۲۰۰ مورخ ۱۳۹۸/۳/۲۷ رئیس قوه قضائیه)، برای رئیس زندان یا معاون او تکالیف مشخصی مقرر میکند، از جمله:
به موجب ماده [2] ۸ این آییننامه، قاضی اجرای احکام کیفری و رئیس یا معاون زندان مکلفاند پیش از اجرای حکم، هویت محکوم را با توجه به اوراق هویتی معتبر یا دلایل قطعی دیگر و در صورت عدم ارائه یا عدم دسترسی به اوراق هویتی، از طریق استعلام از اداره ثبت احوال و دیگر مراجع مرتبط، با آنچه در حکم دادگاه آمده است تطبیق داده و مراتب را در پرونده ثبت و درج نمایند.
به موجب ماده ۳۵ این آییننامه، رئیس زندان یا معاون وی صرفاً در مقام مجری، مکلف است وفق دستور قاضی اجرای احکام کیفری موجبات ملاقات محکوم با اشخاص مورد نظر را فراهم آورد.
نکته: منظور از این ملاقات، ملاقات آخر زندانی محکوم به اعدام است، اما در متن آییننامه عبارت «ملاقات آخر» ذکر نشده و تنها به عبارت «ملاقات» اکتفا شده است.
به موجب ماده ۳۹ این آییننامه، در مواردی که محل اجرای حکم در خارج از محیط زندان باشد، رئیس زندان یا معاون وی ضمن مشارکت در اجرای مجازات سالب حیات، مکلف است پس از ملاحظه اوراق هویتی یا سایر مدارک متقن، هویت محکوم را با مفاد حکم دادگاه تطبیق داده و تأیید نماید و ذیل صورتمجلس را امضاء کند.
به موجب بند ب ماده ۴۳ این آییننامه، آمادهسازی مقدمات اجرا پس از اعلام قاضی اجرای احکام (الزام به اطلاعرسانی حداقل ۴۸ ساعت پیش از اجرا برای تدارک مقدمات)، از جمله وظایف رئیس زندان یا معاون وی است.
به موجب ماده ۴۴ این آییننامه، قاضی اجرای احکام کیفری پس از اجرای حکم سالب حیات، مراتب را صورتمجلس کرده و به امضای رئیس زندان یا معاون وی، پزشک قانونی یا پزشک معتمد، اولیای دم یا وکیل یا نماینده آنان (در صورت حضور) و فرمانده انتظامی محل یا معاون وی میرساند.
این آییننامه [3] مستند به ماده ۲۱۶ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ و ماده ۵۴۹ قانون آیین دادرسی کیفری [4] ۱۳۹۲ تصویب شده است (تصریح در متن آییننامه و ماده ۵۴۹ ق.آ.د.ک).
در بسیاری از زندانهای ایران، موارد نقض فراتر از قوانین داخلی مرتبط با نحوه برخورد با بازداشتشدگان بوده و به سطح نقض معیارهای حقوقی بینالمللی میرسد. برای نمونه، ماده ۱۰ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، که الزام به رفتار انسانی با زندانیان و احترام به کرامت ذاتی آنان را مقرر میدارد، بهطور منظم و سیستماتیک از سوی مسئولان زندانها و تحت نظر آنان در ایران نقض میشود.
به عنوان مثال شهریور امسال بابک شهبازی[5]، به اتهام «جاسوسی و همکاری اطلاعاتی و امنیتی با اسرائیل»در زندان قزلحصار کرج اعدام شد. الله کرم عزیزی[6]، رئیس زندان قزلحصار کرج به عنوان مقام مسئول در هماهنگی و نظارت بر اجرای احکام قضایی، نقش محوری در تدارک مقدمات، صدور دستورات، نظارت بر حضور نیروهای امنیتی و پزشکی، و اجرای این اعدام ایفا کرد.
در نمونهای دیگر، یک زندانی به نام امیر نیسی[7] در زندان مرکزی اهواز به دلیل ابتلا به عفونت شدید و عدم دریافت مراقبتهای پزشکی مناسب جان خود را از دست داد. به گزارش هرانا، وی اخیراً به یک عفونت داخلی مبتلا شده بود و با وجود بالا رفتن تب و وخامت وضعیت جسمانیاش، مسئولان زندان از انتقال او به مراکز درمانی خارج از زندان خودداری کردند. خسرو طرفی[8]، رئیس زندان مرکزی اهواز، که مسئول نظارت و حفاظت از جان زندانیان است، در این زمینه مسئول شناخته میشود.
اطلاعات دادگستر درباره رؤسای پیشین و کنونی زندانها
یکی از اهداف اولیه دادگستر در زمان تأسیس، افشای نحوه تداوم حضور، ارتقاء یا حمایت از مقاماتی بود که به مشارکت در نقض حقوق بشر متهم هستند؛ مقاماتی که با وجود طرح این اتهامات، همچنان در سمت خود باقی ماندهاند یا به مناصب بالاتری منصوب شدهاند.
یکی از اهداف اصلی تأسیس دادگستر این بود که نشان دهد چگونه مقاماتی که در نقض حقوق بشر نقش داشتهاند، علیرغم اتهامات وارده، همچنان ارتقاء مییابند، مورد حمایت قرار میگیرند یا در سمتهای خود حفظ میشوند.
با این حال، اخیراً سازمان زندانها، اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، زیرمجموعه قوه قضاییه جمهوری اسلامی، دسترسی کاربران خارج از ایران به بخش اخبار وبسایت خود را محدود کرده است. این اقدام باعث ایجاد مانع در مستندسازی اطلاعات کلیدی، از جمله تعیین محل خدمت جدید رؤسای پیشین زندانها شده است. به نظر میرسد این بهروزرسانیها اکنون بهصورت عمدی پنهان میشوند تا مسیر ارتقاء و جابهجایی این افراد در ساختار قدرت مخفی بماند.
| نام | موقعیت شغلی کنونی | لینک | محل کار |
| امید صالحی | رئیس زندان مرکزی کرمانشاه | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj56750/ | کرمانشاه |
| الله کرم عزیزی | رئیس زندان قزلحصار کرج | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj67409/ | کرج |
| خسرو طرفی | رئیس زندان مرکزی اهواز | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj32049/ | اهواز |
| مرتضی پیری | رئیس زندان زاهدان | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj08341/ | زاهدان |
| حسن مددی مقدم | رئیس زندان مرکزی یزد | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj25978/ | یزد |
| داریوش بخشی | رئیس زندان ارومیه | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj51196/ | ارومیه |
| محمد حاجی مزدارانی | رئیس زندان تهران بزرگ | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj93937/ | تهران |
| هدایت الله فرزادی | رئیس زندان اوین | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj91552/ | تهران |
| هادی اسماعیل زادگان | رئیس زندان وکیل آباد مشهد | https://spreadingjustice.org/individual-violator/sj52619/ | مشهد |
[1] اختبار، «آییننامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور»، منتشر شده در ۶ بهمن ۱۴۰۰، https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2021/05/آیین%E2%80%8Cنامه-اجرایی-سازمان-زندان%E2%80%8Cها-و-اقدامات-تامینی-و-تربیتی-کشور.pdf
[2] اختبار، «آییننامه نحوه اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید، نفی بلد، اقامت اجباری و منع از اقامت در محل یا محلهای معین»، منتشر شده در ۳۰ خرداد ۱۳۹۸
https://www.ekhtebar.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D8%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A8-%D8%AD
[3] «ایران: قانون مجازات اسلامی (مصوب ۲۱ آوریل ۲۰۱۳ میلادی / ۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ شمسی)،» اختبار (نسخه PDF)، https://www.ekhtebar.ir/wp–content/uploads/2013/05/قانون–مجازات-92-1.pdf
[4] «قانون آیین دادرسی کیفری ایران، با اصلاحات سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵ میلادی)،» اختبار (نسخه PDF)، https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2015/06/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA-1394-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B11.pdf
[5]قوه قضاییه از اجرای حکم اعدام بابک شهبازی خبر داد، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵.
https://www.hra-news.org/2025/hranews/a-56640
[6]دادگستر – پرونده ناقضان فردی: اللهکرم عزیزی.
https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj67409
[7]زندان شیبان اهواز؛ مرگ یک زندانی در سایه عدم رسیدگی پزشکی، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵.
https://www.hra-news.org/2025/hranews/a-de214296
[8] دادگستر– پرونده ناقضان فردی: خسرو طرفی.
https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj32049
