این گزارش، آخرین مقاله از مجموعهای پنجگانه است که توسط مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران از طریق دادگستر منتشر میشود. هدف این مجموعه، افشای نقشهایی در درون رژیم ایران است که زمینهساز و پشتیبان نقضهای جدی حقوق بشر و تخطی از قوانین بینالمللی هستند.
در حال حاضر، پایگاه داده دادگستر شامل بیش از هزار پروفایل از افراد و نهادهاست که در این نقضها نقش داشتهاند. این مجموعه مقالات تنها به معرفی این افراد نمیپردازد، بلکه همچنین به تحلیل جایگاههایی میپردازد که اشغال آنها، چرخه نهادینهشده سرکوب و نقض حقوق را تداوم میبخشد و بررسی میکند که چگونه و چرا این جایگاهها، نقض حقوق را بازتولید میکنند.
در قانون نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران[1]، وظایف کلی این نیرو به روشنی تعیین شده است. گرچه در قانون، وظایف دقیق «فرمانده انتظامی شهرستان» به تفصیل نیامده است، اما از شرح وظایف فرمانداران و مراجع امنیتی محلی میتوان وظایف فرمانده انتظامی شهرستان را به صورت استنتاجی بیان کرد.
براساس ماده ۴ این قانون ماموریت و وظایف کلی این نیرو عبارت است از:
۱ – استقرار نظم و امنیت و تأمین آسایش عمومی و فردی.
۲ – مقابله و مبارزه قاطع و مستمر با هر گونه خرابکاری، تروریسم، شورش و عوامل و حرکت هایی که مخل امنیت کشور باشد، با همکاری وزارتاطلاعات.
این را میتوان به گونه تفسیر کرد که شامل تأمین امنیت برای برگزاری اجتماعات، تشکلها، راهپیماییها، و فعالیتهای قانونی و مجاز و ممانعت و جلوگیری از هر گونه تشکل و راهپیماییو اجتماع غیر مجاز و مقابله با اغتشاش، بینظمی و فعالیتهای غیرمجاز نیز میشود.
فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مسئول کسب اخبار اطلاعات در حوزه صلاحیت خود و همکاری با دیگر نهادهای اطلاعاتی است. این نهاد موظف است هرگونه اطلاعات سیاسی یا امنیتی که در حین انجام وظایف خود به آن دست مییابد، پس از جمعآوری و تدوین، فورا به وزارت اطلاعات ارائه دهد.
علاوه بر این، فرماندهی انتظامی مکلف است، پرسنل انتظامی مورد نیاز جهت تأمین اهداف اطلاعاتی (کسب و جمعآوری) وزارت اطلاعات را درصورت درخواست در کنترل عملیاتی آن وزارت قرار دهد و بدین ترتیب فرماندهی انتظامی به صورت مستقیم به فعالیتهای وزارت اطلاعات مرتبط میشود.
ماده ۱۵ همین قانون تصریح میکند که همکاری با سایر نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در مواقع لزوم و بنا به دستور از جمله نیروهای مقاومت بسیج در صورت هماهنگی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ممکن است.
بدین ترتیب، با توجه به نقش فرمانده انتظامی شهرستان و ارتباط نهادی با شورای تامین شهرستان[2]، فرمانداری و سایر نهادهای امنیتی و انتظامی، فرماندهی نیروهای تحت امر وی در سطح شهرستان در خصوص تامین موارد فوق از جمله وظایف اوست.
فرمانده نیروی انتظامی شهرستان از اعضای شورای تامین شهرستان نیز است، شورایی که میتواند در شرایط اضطراری تشکیل جلسه فوق العاده دهد.
بررسی موردی فرمانده نیروی انتظامی شهرستان در نقض حقوق بشر
در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ تنها در شهرستان ساری، دستکم سه شهروند کشته شدند. همچنین ده ها تن دیگر از معترضان زخمی و یا توسط نیروهای امنیتی و انتظامی بازداشت شدند. عبدالله حسن زاده مقدم[3]، در مقام فرماندهی انتظامی شهرستان ساری و عضو شورای تامین این شهرستان، در نقض حقوق شهروندان توسط نیروهای انتظامی در ساری نقش اساسی داشته است.
از سوی دیگر تحقیقات مجموعه فعالان حقوق بشر در آن زمان موید آن بوده است که در جریان این سرکوب ها، نیروی انتظامی از سلاح های ساچمه زنی استفاده کرده است.
به عنوان مثال محمدجواد زاهدی ساروی[4]، در جریان سرکوب اعتراضات مردمی در شهرستان ساری به ضرب گلوله سلاح ساچمه زن نیروهای فراجا در شهرستان ساری کشته شد. بنا بر تحقیقات فعالان حقوق بشر در آن زمان، مجموعه فعالین حقوق بشر دریافت که گلوله های ساچمه ای فشنگ چهارپاره (۹ تیکه) به ناحیه سر و همینطور شریان های داخلی بدن وی آسیب وارد کرده بود. در این خصوص استفاده نیروی انتظامی از اسلحه ساچمه زن قابل انکار نیست و پزشکی قانونی بر مرگ بر اثر اصابت گلوله ساچمه ای (اصابت اجسام متعدد پرتابه ای پرشتاب (ساچمه شکاری) منجر به سوراخ شدگی ریه ها، کبد و طحال و همچنین شوک هموراژیک (خونریزی وسیع)) مهر تایید زد.
اینگونه تفنگها معمولاً در شکار و ورزش و گاه در جنگ و برای نیروهای انتظامی به کار می روند. همچنین فعالان حقوق بشر گزارش داده اند که براساس شهادت ها و مستندات تصویری قابل اعتماد، اصابت ساچمه الزاماً مربوط به پایین تنه معترضان نبوده، بلکه در نقاط مختلف بدن از صورت تا بالاتنه وجود داشته است. این رویه تنها محدود به شهرستان ساری نبوده است.
اطلاعات دادگستر درباره فرماندهان انتظامی پیشین و کنونی شهرستانها
| نام | موقعیت شغلی قبلی | موقعیت شغلی کنونی | لینک | محل کار |
| محمود سعادتی | فرمانده انتظامی شهرستان زاهدان | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj01965/ | نامعلوم |
| سعید زینلی | فرمانده انتظامی شهرستان یزد | رئیس پلیس پیشگیری استان یزد | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj77921/ | یزد |
| علی اکبر خسروی | فرمانده انتظامی شهرستان چالوس | رئیس پلیس اطّلاعات انتظامی استان مازندران | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj49046/ | ساری |
| داود مرسلی | فرمانده انتظامی شهرستان زنجان | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj54861/ | – |
| علی تجری | فرمانده انتظامی شهرستان گرگان | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj51991/ | نامعلوم |
| یوسف درویشی | فرمانده نیروی انتظامی دهگلان | – | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj25050/ | درگذشت |
| بیژن خدایی | فرمانده انتظامی شهرستان قزوین | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj27566/ | نامعلوم |
| احمد نگهبان | فرمانده انتظامی شهرستان مشهد | جانشین فرمانده انتظامی خراسان رضوی | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj80255/ | یزد |
| جعفر شمس بیرانوند | فرمانده انتظامی شهرستان ورامین | رئیس پلیس پیشگیری فرماندهی انتظامی شرق استان تهران | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj48309/ | تهران |
| رمضان اللهوردیان | فرمانده انتظامی شهرستان تبریز | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj64438/ | نامعلوم |
| علیرضا صیاد | فرمانده انتظامی شهرستان بمپور | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj93992/ | نامعلوم |
| محمد طبسی | فرمانده انتظامی شهرستان قوچان | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj57024/ | – |
| سلمان حیدری | فرمانده نیروی انتظامی شهرستان بوکان | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj24494/ | نامعلوم |
| حسن شیخ نژاد | فرمانده انتظامی شهرستان ارومیه | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj57618/ | نامعلوم |
| علی سلیمانی | فرمانده انتظامی شهرستان ساوجبلاغ | معاون تربیت و آموزش فرماندهی انتظامی استان البرز | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj67184/ | کرج |
| مهدی خادمی | فرمانده انتظامی قائمشهر | رئیس پلیس پیشگیری استان مازندران | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj06638/ | ساری |
| علی صفری | فرمانده انتظامی شهرستان سقز | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj34240/ | نامعلوم |
| حسین بساطی | فرمانده انتظامی شهرستان اصفهان | جانشین فرمانده انتظامی استان اصفهان | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj84755/ | اصفهان |
| هوشنگ مبارکی | فرمانده انتظامی شهرستان اسلامآباد غرب | رئیس پلیس مبارزه با مواد مخدر استان کرمانشاه | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj66155/ | کرمانشاه |
| علیرضا صفری | فرمانده انتظامی شهرستان قروه | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj34191/ | – |
| محمدرضا خدادوست | فرمانده انتظامی شهرستان اصفهان | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj68854/ | نامعلوم |
| حمیدرضا اکبری | فرمانده انتظامی شهرستان اصفهان | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj47612/ | – |
| حسین براری | فرمانده انتظامی شهرستان کرمانشاه | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj15925/ | نامعلوم |
| روح الله عسگری زاده | فرمانده نیروی انتظامی شهرستان دشت آزادگان | جانشین فرمانده انتظامی شهرستان اهواز | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj81094/ | اهواز |
| کاظم نیسی | فرمانده نیروی انتظامی شهرستان بهبهان | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj46908/ | نامعلوم |
| اکبر آقابیگی | فرمانده انتظامی شهرستان مشهد | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj47397/ | – |
| عباس صارمی ساداتی | فرمانده انتظامی شهرستان مشهد | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj93335/ | – |
| حسین زلقی | فرمانده انتظامی شهرستان اهواز | معاون عملیات فرماندهی انتظامی خوزستان | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj37349/ | اهواز |
| کوروش بهرامی | فرمانده انتظامی شهرستان شهرکرد | رئیس پلیس پیشگیری استان چهارمحال و بختیاری | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj44948/ | شهرکرد |
| محمود حافظی | فرمانده انتظامی شهرستان رشت | سرپرست پلیس آگاهی فرماندهی انتظامی استان فارس | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj21389/ | شیراز |
| محمد عزیزی | فرمانده انتظامی شهرستان بهبهان | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj68154/ | – |
| فرشید زینلی | فرمانده انتظامی مرودشت | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj70908/ | – |
| الیاس تازیکه | فرمانده انتظامی شهرستان علی آباد کتول | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj66643/ | نامعلوم |
| سلیمان بایرامی | فرمانده مرزبانی نیروی انتظامی در شهرستان سردشت | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj40158/ | نامعلوم |
| مرتضی طلایی | فرمانده انتظامی شهر تهران | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj37511/ | – |
| محمود علیفر | فرمانده انتظامی گنبدکاووس | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj68355/ | – |
| کیومرث پاکدل | فرمانده انتظامی شهرستان خوی | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj73669/ | نامعلوم |
| محمد حسین باباکلانی | فرمانده انتظامی شهرستان نجفآباد | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj17987/ | – |
| سیدمحسن تقیزاده | فرمانده انتظامی شهرستان آبادان | بازنشسته | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj23845/ | – |
| عباس محمدی | فرمانده انتظامی شهرستان الیگودرز | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj38285/ | نامعلوم |
| رضا پاپی | فرمانده انتظامی شهرستان ماهشهر | نامعلوم | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj05561/ | نامعلوم |
[1] قانون راجع به تعیین وظایف و تشکیلات شورای امنیت کشور، مصوب ۲۶ تیر ۱۳۶۹، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/91805
[2] قانون راجع به تعیین وظایف و تشکیلات شورای امنیت کشور، مصوب ۸ شهریور ۱۳۶۲، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90807
[3] دادگستر، «پروفایل فردی: عبدالله حسنزاده مقدم»،: https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj36762/
[4] هرانا، «بررسی موضوع قتل محمدجواد زاهدی؛ سلاح ساچمهزن نیروهای انتظامی کشنده است»، ۱۹ مهر ۱۴۰۱، https://www.hra-news.org/2022/hranews/a-37331
