دادستان عمومی و انقلاب در ایران
گزارش حاضر نخستین مقاله از مجموعهای پنجگانه است که توسط مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (HRA) از طریق پروژه ابتکار دادگستر (Spreading Justice) منتشر میشود. این مجموعه با هدف شفافسازی درباره نقشهایی در ساختار حکومت جمهوری اسلامی ایران منتشر میشود که در استمرار و تسهیل نقضهای جدی حقوق بشر و تخلفات حقوقی بینالمللی نقش ایفا میکنند.
پایگاه داده «ابتکار دادگستر» تاکنون بیش از هزار پروفایل از افراد و نهادهایی را ثبت کرده است که در نقضهای سیستماتیک دخیل بودهاند. هدف این مجموعه مقالات، نه تنها معرفی این افراد و نحوه مستندسازی اقداماتشان از سوی پروژه دادگستر است، بلکه همچنین تلاش دارد نشان دهد که جایگاههای شغلی و نهادی این افراد چگونه و چرا به بازتولید چرخه سرکوب و نقض حقوق کمک میکند.
این مجموعه به امید آن منتشر میشود که درک عمیقتری از ساختار سرکوب ارائه دهد، از تلاشها برای پاسخگو کردن جمهوری اسلامی پشتیبانی کند و در نهایت به تدوین پیشنهادهایی برای اصلاحات فوری و ضروری کمک کند.
شناخت نقش دادستان عمومی و انقلاب در ایران
دادستان[1] در نظام قضایی ایران، نماینده جامعه در مقابل دادگاه محسوب میشود. از وظایف اصلی این مقام میتوان به صدور کیفرخواست علیه متهمان و نظارت بر اجرای مجازاتهای قضایی اشاره کرد. او همچنین ناظر بر روند تحقیقات است و بر اجرای احکام، نظارت اداری دارد. به همین دلیل، نقش عمیق و اجتنابناپذیر او در بسیاری از پروندههایی که با نقض حق دادرسی عادلانه همراه هستند، ذاتی جایگاه او است.
ساختار سازمانی دادسرا
دادستانها در ایران بر اساس جایگاه و سلسلهمراتب اداری به سه سطح تقسیم میشوند:
دادستان کل کشور.
دادستان شهرستان مرکز استان، برای نمونه، به علیاکبر علیشاه میتوان اشاره کرد؛ برای مشاهده پروفایل او در ابتکار دادگستر به اینجا مراجعه کنید.
دادستان شهرستان، میتوان به مهدی آماده اشاره کرد؛ پروفایل او در ابتکار دادگستر را نیز میتوانید از اینجا ببینید.
هر یک از این دادستانها مسئول نظارت بر عملکرد دادستانهای زیرمجموعه خود هستند:
دادستان مرکز استان بر عملکرد دادستانهای شهرستان آن استان نظارت دارد.
دادستان کل کشور نیز بر عملکرد دادستانهای مراکز استانها نظارت میکند.
وظایف دادستان
تمامی فعالیتها در درون دادسرا تحت نظارت مستقیم دادستان انجام میشود. وظایف قضایی دادستان در چند دسته اصلی سازماندهی شده است، از جمله:
۱. رسیدگی به جرائم با جنبه عمومی
جرایمی که به حقوق یا منافع عمومی مربوط میشوند، نیازی به شاکی خصوصی ندارند. برای نمونه، برخی تخلفات مرتبط با نظم عمومی یا عفت عمومی، بدون نیاز به شکایت خصوصی توسط دادستان پیگیری میشوند و جنبههای اداری و کیفری دارند. در چنین مواردی، دادستان اختیار آغاز رسیدگی و اطمینان از پیگیری موضوع را بر عهده دارد.
۲. رسیدگی به شکایات در جرائم قابل گذشت
در مواردی که جرم از نوع قابل گذشت باشد، پیگیری قضایی تنها در صورتی انجام میشود که شاکی خصوصی اقدام به ثبت شکایت کند. پس از ثبت شکایت، دادستان موظف به رسیدگی و اقدام قانونی در خصوص آن موضوع است.[2]
۳. صدور کیفرخواست
یکی از وظایف اصلی دادستان، تنظیم و صدور کیفرخواست است. در نظام ترکیبی ایران، دادستان هدایت روند تحقیق را بر عهده دارد، در حالی که قاضی تحقیق وظیفه بازجویی و نظارت بر جمعآوری ادله را عده دار است. پس از آنکه قاضی تحقیق گزارشی مبنی بر تکمیل تحقیقات و اطلاعرسانی اتهامات به متهم ارائه داد، دادستان کیفرخواست را تنظیم و برای آغاز روند دادرسی به دادگاه ارسال میکند.[3]
نظارت بر اجرای مجازات
بر اساس آییننامه “نحوه اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید نفی بلد، اقامت اجباری”[4]، موارد زیر قابل ذکر است:
طبق ماده [5]۳۱، اجرای احکام مربوط به اعدام، سنگسار، قصاص عضو و قطع عضو باید تحت نظارت مستقیم و مستمر دادستان انجام شود.
بر اساس ماده [6]۱۵، در مواردی که حکم به اجرای علنی در محل خاصی صادر شده باشد، چنانچه محل اجرا در حکم دادگاه مشخص نشده باشد، محل اجرای حکم با پیشنهاد قاضی اجرای احکام کیفری و تأیید دادستان تعیین میشود.
مطالعه موردی: خانه اصفهان
یکی از نمونههای بارز رفتار غیرقانونی را میتوان در اقدامات دادستان عمومی و انقلاب شهرستان اصفهان، سید محمد موسویان [7] مشاهده کرد. موسویان در مقام رسمی خود، کیفرخواست[8] متهمان پرونده موسوم به “خانه اصفهان” را در پی اعتراضات سراسری سال ۱۴۰۱ صادر کرد. این کیفرخواست در نهایت به اعدام صالح میرهاشمی، مجید کاظمی و سعید یعقوبی منجر شد.
این اعدامها در حالی اجرا شدند که فایلی صوتی[9] از مجید کاظمی منتشر شده بود که در آن بهصراحت اعلام میکرد در جریان بازجویی مورد شکنجه، تهدید و آزار جنسی قرار گرفته است. اعترافات اجباری که در نقض آشکار قوانین داخلی ایران و استانداردهای بینالمللی حقوق بشر از او گرفته شده بودند، مبنای صدور کیفرخواست و در نهایت حکم اعدام قرار گرفتند.
با استناد به اظهاراتی که تحت شکنجه بهدست آمدهاند، دادستان نهتنها در انجام وظیفه خود برای پاسداری از عدالت کوتاهی کرده، بلکه بهطور فعال یکی از اساسیترین تعهدات قانونی خود را نیز نقض کرده است: اطمینان از اینکه کیفرخواست بر پایه ادله بهدستآمده از طریق اجبار و شکنجه استوار نباشد.
این رفتار، صرفاً یک خطای قضایی نیست، بلکه نقضی جدی و عمیق از قانون است که به شکل مستقیم در سلب خودسرانه و ناعادلانه زندگی نقش داشته است.
متأسفانه، این مورد یک رویداد استثنایی یا منحصر بهفرد نیست، بلکه بخشی از الگوی ساختاری و رایج در نظام قضایی ایران به شمار میرود.
اطلاعات ابتکار دادگستر درباره دادستانهای عمومی و انقلاب سابق و حال حاضر
اطلاعات ابتکار دادگستر درباره دادستانهای عمومی و انقلاب سابق و حال حاضر
| محل کار | موقعیت شغلی سابق | موقعیت شغلی کنونی | لینک | نام |
| رشت | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان لاهیجان | معاون قضایی رئیس کل دادگاههای عمومی و انقلاب شهرستان رشت | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj76989/ | ابراهیم انصاری |
| رشت | دادستان عمومی و انقلاب مرکز استان گیلان | معاون قضایی دادگستری استان گیلان | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj05101/ | سید مهدی فلاح میری |
| نامشخص | دادستان عمومی و انقلاب شهرستان مهاباد | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj51073 | مهراب پوراکبر |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان همدان | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj94718/ | حسن خانجانی موقر |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان بندرانزلی | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj70283/ | اکبر سبحانی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان بابل | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj50244/ | اسماعیل ملاکریمی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان نوشهر | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj49953/ | محمدرضا ابراهیمی |
| رامشیر | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان ایذه | رئیس دادگستری شهرستان رامشیر | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj82195/ | یارمحمد رسالتی خواه |
| تهران | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان مرکزی | رئیس کل دادگاههای عمومی و انقلاب استان تهران | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj04363/ | ربیع اله قربانی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان قزوین | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj27198/ | حسین رجبی |
| تهران | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان بوشهر | دادیار دادسرای دیوان عالی کشور | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj04196/ | علی حسن پور |
| ساری | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان هرمزگان | رئیس شعب تجدید نظر استان مازندران | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj04655/ | علیرضا احمدی منش |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان خراسان رضوی | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj94338/ | محمدحسین درودی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان آمل | ناشمخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj52571/ | مهدی محمدی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان پیرانشهر | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj63140/ | مجتبی محمودی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب شهرستان نقده | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj75888/ | اصغر نوعی |
| نامشخص | دادستان سابق عمومی و انقلاب مرکز استان فارس | نامشخص | https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj86679/ | سید مصطفی بحرینی |
خبرگزاری صدا و سیما، «دادستان کیست و چه وظایفی دارد؟»، منتشرشده در ۱۰ آذر[1]
https://www.iribnews.ir/fa/news/2938776
[2] همان
[3] همان
[4] اختبار، «آییننامه نحوه اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید، نفی بلد، اقامت اجباری و منع از اقامت در محل یا محلهای معین»، منتشر شده در ۳۰ خرداد ۱۳۹۸،
[5] همان
[6] همان
[7] دادگستر، «سید محمد موسویان (شناسه ناقض: sj42878)»، دادگستر – پایگاه داده ناقضان حقوق بشر، آخرین بهروزرسانی: ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵ (۳۰ خرداد ۱۴۰۴)، https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj42878/
[8] هرانا، «صالح میرهاشمی، مجید کاظمی و سعید یعقوبی اعدام شدند»، منتشر شده در ۱۹ مه ۲۰۲۳ (۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۲)،https://www.en-hrana.org/saleh-mirhashemi-majid-kazemi-and-saeed-yaghoubi-executed/
[9] هرانا، «گزارش هرانا از پرونده پرابهام متهمان خانه اصفهان / اسنادی از پرونده»، منتشر شده در (منتشر شده در ۱۴ مه ۲۰۲۳ (۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۲). https://www.hra-news.org/2023/hranews/a-41118/
