در حال حاضر، پایگاه داده دادگستر شامل بیش از هزار پروفایل از افرادی است که در این نقض‌ها نقش داشته‌اند. این مجموعه مقالات تنها به معرفی این افراد نمی‌پردازد، بلکه همچنین به تحلیل جایگاه‌هایی می‌پردازد که اشغال آن‌ها، چرخه‌ی نهادینه‌شده‌ی سرکوب و نقض حقوق را تداوم می‌بخشد و بررسی می‌کند که چگونه و چرا این جایگاه‌ها، نقض حقوق را بازتولید می‌کنند.

تعریف و چیستی «رئیس زندان» در نظام حقوقی ایران

اداره ^[۱] همهٔ واحدهای نگهداری محکومان و متهمان (زندان‌ها، بازداشتگاه‌ها، کانون اصلاح و تربیت، اردوگاه‌ها و …)، تحت سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور است. «رئیس مؤسسه کیفری (رئیس زندان)» عالی‌ترین مقام اجرایی هر واحد بوده و مکلف به اجرای قوانین و مقررات، حفظ نظم و امنیت، نظارت بر کارکنان، تضمین حقوق زندانیان و هماهنگی با مراجع قضایی است.

نقش رئیس زندان در «رعایت یا نقض حقوق زندانیان»

بر پایهٔ آیین‌نامهٔ اجرایی سازمان زندان‌ها (مصوب ۱۴۰۰)، رئیس زندان مکلف است:

اجرای قوانین و مصوبات شوراهای طبقه‌بندی و انضباطی و دستورات مقامات قضایی را تضمین کند.

بر رفتار کارکنان نسبت به زندانیان و خانواده‌هایشان نظارت نماید.

امنیت مؤسسه، ممانعت از ورود اشیای ممنوعه و مدیریت رخدادها (از جمله فوت، خودکشی و …) را عهده‌دار باشد.

امور رفاهی، بهداشت و درمان، تغذیه، آموزش، اشتغال و برنامه‌های اصلاح و تربیت را سامان دهد.

استفاده از سامانه‌های الکترونیک برای ثبت وضعیت و حقوق زندانیان را پیگیری کند (قوهٔ قضاییه، ۱۴۰۰، ماده ۹ و فصول مربوط به ساختار و اصول).

در نتیجه، نقض حقوق زندانیان وقتی به رئیس زندان قابل انتساب می‌شود که: (الف) خود رأساً مرتکب رفتار غیرقانونی شود (مانند رفتار تحقیرآمیز یا خشونت‌آمیز)، یا (ب) از انجام تکالیف نظارتی و پیشگیرانه قصور کند و این قصور به نقض حق بینجامد.

نقش رئیس زندان در «اجرای مجازات اعدام و مجازات‌ها»

آیین‌نامهٔ نحوهٔ اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید، نفی بلد، اقامت اجباری و منع از اقامت در محل یا محل‌های معین (آیین‌نامه شماره ۹۰۰۰/۲۷۸۶۳/۲۰۰ مورخ ۱۳۹۸/۳/۲۷ رئیس قوه قضائیه)، برای رئیس زندان یا معاون او تکالیف مشخصی مقرر می‌کند، از جمله:

به موجب ماده ^[2] ۸ این آیین‌نامه، قاضی اجرای احکام کیفری و رئیس یا معاون زندان مکلف‌اند پیش از اجرای حکم، هویت محکوم را با توجه به اوراق هویتی معتبر یا دلایل قطعی دیگر و در صورت عدم ارائه یا عدم دسترسی به اوراق هویتی، از طریق استعلام از اداره ثبت احوال و دیگر مراجع مرتبط، با آنچه در حکم دادگاه آمده است تطبیق داده و مراتب را در پرونده ثبت و درج نمایند.

به موجب ماده ۳۵ این آیین‌نامه، رئیس زندان یا معاون وی صرفاً در مقام مجری، مکلف است وفق دستور قاضی اجرای احکام کیفری موجبات ملاقات محکوم با اشخاص مورد نظر را فراهم آورد.

نکته: منظور از این ملاقات، ملاقات آخر زندانی محکوم به اعدام است، اما در متن آیین‌نامه عبارت «ملاقات آخر» ذکر نشده و تنها به عبارت «ملاقات» اکتفا شده است.

به موجب ماده ۳۹ این آیین‌نامه، در مواردی که محل اجرای حکم در خارج از محیط زندان باشد، رئیس زندان یا معاون وی ضمن مشارکت در اجرای مجازات سالب حیات، مکلف است پس از ملاحظه اوراق هویتی یا سایر مدارک متقن، هویت محکوم را با مفاد حکم دادگاه تطبیق داده و تأیید نماید و ذیل صورت‌مجلس را امضاء کند.

به موجب بند ب ماده ۴۳ این آیین‌نامه، آماده‌سازی مقدمات اجرا پس از اعلام قاضی اجرای احکام (الزام به اطلاع‌رسانی حداقل ۴۸ ساعت پیش از اجرا برای تدارک مقدمات)، از جمله وظایف رئیس زندان یا معاون وی است.

به موجب ماده ۴۴ این آیین‌نامه، قاضی اجرای احکام کیفری پس از اجرای حکم سالب حیات، مراتب را صورت‌مجلس کرده و به امضای رئیس زندان یا معاون وی، پزشک قانونی یا پزشک معتمد، اولیای دم یا وکیل یا نماینده آنان (در صورت حضور) و فرمانده انتظامی محل یا معاون وی می‌رساند.

این آیین‌نامه ^[3] مستند به ماده ۲۱۶ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ و ماده ۵۴۹ قانون آیین دادرسی کیفری ^[4] ۱۳۹۲ تصویب شده است (تصریح در متن آیین‌نامه و ماده ۵۴۹ ق.آ.د.ک).

در بسیاری از زندان‌های ایران، موارد نقض فراتر از قوانین داخلی مرتبط با نحوه برخورد با بازداشت‌شدگان بوده و به سطح نقض معیارهای حقوقی بین‌المللی می‌رسد. برای نمونه، ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، که الزام به رفتار انسانی با زندانیان و احترام به کرامت ذاتی آنان را مقرر می‌دارد، به‌طور منظم و سیستماتیک از سوی مسئولان زندان‌ها و تحت نظر آنان در ایران نقض می‌شود.

به عنوان مثال شهریور امسال بابک شهبازی^[5]، به اتهام «جاسوسی و همکاری اطلاعاتی و امنیتی با اسرائیل»در زندان قزلحصار کرج اعدام شد. الله کرم عزیزی^[6]، رئیس زندان قزلحصار کرج به عنوان مقام مسئول در هماهنگی و نظارت بر اجرای احکام قضایی، نقش محوری در تدارک مقدمات، صدور دستورات، نظارت بر حضور نیروهای امنیتی و پزشکی، و اجرای این اعدام‌ ایفا کرد.

در نمونه‌ای دیگر، یک زندانی‌ به نام امیر نیسی^[7] در زندان مرکزی اهواز به دلیل ابتلا به عفونت شدید و عدم دریافت مراقبت‌های پزشکی مناسب جان خود را از دست داد. به گزارش هرانا، وی اخیراً به یک عفونت داخلی مبتلا شده بود و با وجود بالا رفتن تب و وخامت وضعیت جسمانی‌اش، مسئولان زندان از انتقال او به مراکز درمانی خارج از زندان خودداری کردند. خسرو طرفی^[8]، رئیس زندان مرکزی اهواز، که مسئول نظارت و حفاظت از جان زندانیان است، در این زمینه مسئول شناخته می‌شود.

اطلاعات دادگستر درباره رؤسای پیشین و کنونی زندان‌ها

یکی از اهداف اولیه دادگستر در زمان تأسیس، افشای نحوه تداوم حضور، ارتقاء یا حمایت از مقاماتی بود که به مشارکت در نقض حقوق بشر متهم هستند؛ مقاماتی که با وجود طرح این اتهامات، همچنان در سمت خود باقی مانده‌اند یا به مناصب بالاتری منصوب شده‌اند.

یکی از اهداف اصلی تأسیس دادگستر این بود که نشان دهد چگونه مقاماتی که در نقض حقوق بشر نقش داشته‌اند، علیرغم اتهامات وارده، همچنان ارتقاء می‌یابند، مورد حمایت قرار می‌گیرند یا در سمت‌های خود حفظ می‌شوند.

با این حال، اخیراً سازمان زندان‌ها، اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، زیرمجموعه قوه قضاییه جمهوری اسلامی، دسترسی کاربران خارج از ایران به بخش اخبار وب‌سایت خود را محدود کرده است. این اقدام باعث ایجاد مانع در مستندسازی اطلاعات کلیدی، از جمله تعیین محل خدمت جدید رؤسای پیشین زندان‌ها شده است. به نظر می‌رسد این به‌روزرسانی‌ها اکنون به‌صورت عمدی پنهان می‌شوند تا مسیر ارتقاء و جابه‌جایی این افراد در ساختار قدرت مخفی بماند.

^[1] اختبار، «آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور»، منتشر شده در ۶ بهمن ۱۴۰۰، https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2021/05/آیین%E2%80%8Cنامه-اجرایی-سازمان-زندان%E2%80%8Cها-و-اقدامات-تامینی-و-تربیتی-کشور.pdf

^[2]  اختبار، «آیین‌نامه نحوه اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید، نفی بلد، اقامت اجباری و منع از اقامت در محل یا محل‌های معین»، منتشر شده در ۳۰ خرداد ۱۳۹۸
https://www.ekhtebar.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D8%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A8-%D8%AD

^[3] «ایران: قانون مجازات اسلامی (مصوب ۲۱ آوریل ۲۰۱۳ میلادی / ۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ شمسی)،» اختبار (نسخه PDF)، https://www.ekhtebar.ir/wp–content/uploads/2013/05/قانون–مجازات-92-1.pdf

^[4] «قانون آیین دادرسی کیفری ایران، با اصلاحات سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵ میلادی)،» اختبار (نسخه PDF)، https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2015/06/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA-1394-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B11.pdf

^[5]قوه قضاییه از اجرای حکم اعدام بابک شهبازی خبر داد، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵.
https://www.hra-news.org/2025/hranews/a-56640

^[6]دادگستر – پرونده ناقضان فردی: الله‌کرم عزیزی.
https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj67409

^[7]زندان شیبان اهواز؛ مرگ یک زندانی در سایه عدم رسیدگی پزشکی، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵.
https://www.hra-news.org/2025/hranews/a-de214296

^[8] دادگستر– پرونده ناقضان فردی: خسرو طرفی.
https://spreadingjustice.org/fa/individual-violator/sj32049

به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، با بالاگرفتن موضوع شناسایی نیروهای امنیتی که در روزهای اخیر به خصوص با شناسایی “رئوف” بازجوی شاغل در اطلاعات سپاه پاسداران توجه همگانی را برانگیخت شاهدان دیگری با هرانا برای شناسایی سایر چهره های امنیتی دخیل در نقض حقوق بشر تماس گرفتند.

این تماسها در مواردی از جمله یک نیروی امنیتی به نام “ستار” (احتمالا اسم مستعار) با تجمیع شاهدین به نقطه اطمینان رسید.

تصویر پیش رو که مربوط به نشست مدیران و محققان سازمان اسناد انقلاب اسلامی با آیت الله خامنه ای در ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ است روایت گر چهره این بازجو است.

تنی از شاهدان که همگی از بازداشت شدگان اعتراضات سراسری آبان ماه ۹۸ تهران بودند شهادت دادند که پس از بازداشت در خیابان به محلهایی منتقل شدند که این فرد ضمن ضرب و شتم از آنان بازجویی کرده است.

این فرد که در میان همکاران خود “ستار” خطاب میشد علاوه بر محل های نامعلوم بازجویی، در پایگاه مقاومت بسیج یاد یاران واقع در خیابان آرژانتین تهران نیز روئیت شده است.

یکی از قربانیان در این رابطه به هرانا گفت “از ابتدای بازداشت (آبان ۹۸) ما را می زدند تا زمانی که با چشم بسته به محلی برای بازجویی منتقل شدیم، در مرحله بازجویی بود که او را دیدم در حالی که ابایی نداشت از اینکه چهره اش دیده شود و همچنان ما را که چند نفر بودیم مضروب کند. همکارانش ستار صدایش میکردند، شاید این اسم گذاری به خاطر مدل ریشی بود که میگذاشت البته در آن سال ریش های بلندتر و موهای کوتاه تری نسبت به تصویر سال ۹۰ داشت”

یکی دیگر از شاهدان نیز به هرانا گفت “در حالی که محل کسبم در خیابان انقلاب را می بستم تا به منزل بروم من را افرادی با لباس شخصی (آبان ۹۸) دستگیر کردند، از همان ابتدا من را کتک زدند. علاوه بر من دو سه نفر دیگر نیز دستگیر شده بودند و در ماشین بودند. پس از انتقال به محلی نامعلوم این فرد با تهدید و فحاشی برگه های بازجویی را مقابل ما گذاشت، او با رفتاری خشن ما را وادار میکرد که به اغتشاشگر بودن خود اعتراف کنیم، تنها پس از دو روز بازجویی و ضرب و شتم بود که من و حدود ۷ نفر دیگر را تحویل بازداشتگاه سپاه در اوین دادند.”

بازداشت شده دیگری نیز با تایید اظهارات سایر شهود اظهار داشت “ترکیب نیروهای حاضر در صحنه بازداشت و سپس بازجویی ترکیبی از نیروهای لباس شخصی، نیروهای بسیج و سپاه بود، ستار هر چند با لباس شخصی بود اما باتوجه به برگه ها و اسناد پرونده و بازجویی و سرانجام ما که در اختیار سپاه قرار گرفتیم مشخصا وابسته به این نهاد بود، هر چند در جایی مانند بازداشتگاه اطلاعات سپاه دیگر او را ندیدیم، اما پرونده سازی که با تلاش او علیه ما صورت گرفته بود سیر پرونده ما را شکل داد”

خبرگزاری هرانا در تلاش برای تکمیل اطلاعات مربوط به این چهره ناقض حقوق بشر است، هرانا از قربانیان و مطلعان از وضعیت این فرد برای کمک به تکمیل این بررسی‌ها جهت تماس دعوت کرده است.

پس از فراخوان هرانا، تعداد دیگری از قربانیان این بازجو با این خبرگزاری برای ارائه اطلاعات بیشتر تماس گرفتند، از جمله بر اساس یک سند قضایی که به روئیت هرانا رسید نام این فرد “مسعود صفدری” ذکر شده است.

یکی از زندانیانی سابق که تجربه برخورد با این نیروی امنیتی را داشت، از او بعنوان فردی یاد می کند که در زمان ضبط اعترافات اجباری تلویزیونی او در صحنه حاضر بود. وی در این رابطه به هرانا گفت “چهره اش را به خوبی به خاطر دارم، فرد بددهنی بود که به همراه همکارانش صحنه ضبط ویدیو را با تهدید و ارعاب من مدیریت میکرد.”

یک شاهد دیگر که به دلایل امنیتی هویت او محفوظ است به هرانا گفت، “در محلی در محدوده افسریه تهران که به اسم ۱ الف معروف بود بازجویی شدم، از من اعترافات تلویزیونی گرفتند. ستار بعد از اینکه تن به اعترافات اجباری دادم هم دست از سر من برنداشت و برای مدتی خانواده من را با تهدید و توهین تلفنی آزار می داد”

از جمع بندی اطلاعات مختلف دریافتی و بر پایه اعتبار منابع به نظر می آید یک تیم از نیروهای جوان اطلاعات سپاه پاسداران در بخش امنیت داخلی در منطقه تهران وجود دارد که ردپای آنها در پرونده های مختلف دیده می شود. ستار (احتمالا مسعود صفدری)، مجید کوشکی (معروف به مجید بوفالو)، مسعود همتی که به اسم تیم رئوف شناخته می شوند و احتمالا تحت رهبری رئوف (احتمالا علی همتیان) فعالیت می کنند.

برخی منابع نیز به هرانا اطلاع دادند ستار در کنار تعداد دیگری از نیروهای امنیتی ساکن شهرک شهید محلاتی تهران است

هرانا برای تکمیل این اطلاعات کماکان نیازمند مشارکت مردمی است، هموطنانی که در این خصوص اطلاعاتی دارند میتوانند با هرانا از طریق این ایمیل تماس بگیرند.

به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در روزهای اخیر شناسایی و شهادت تعدادی از فعاالن سیاسی، مدنی قربانی عملکرد اطلاعات سپاه پاسداران، منجر به شناسایی تصویری یک بازجوی بدنام شده است.

تصویر این بازجو که به نام‌های مختلفی شناخته می‌شود اما در نزد اکثر قربانیان به نام “رئوف” معروف است، در بین تصاویر افرادی که ردیف نخست مراسم سخنرانی آیت الله خامنه ای در سال ۹۴ حضور دارد، توسط قربانیان شناسایی شده است. بازداشتگاه ۲ الف متعلق به اطلاعات سپاه پاسداران واقع در زندان اوین محل بدنامی است که تعداد زیادی از فعالان سیاسی-مدنی پس از بازداشت در آنجا بازجویی و بعضا مورد بدرفتاری و شکنجه قرار گرفته‌اند.

هر چند گمان می رود محل کار اصلی این بازجو در بند ۲ الف زندان اوین باشد اما تعدادی از فعالان سیاسی-مدنی یا خانواده های زندانیان او را در محل های دیگری مانند دفاتر وابسته به سپاه پاسداران در سطح شهر تهران ملاقات کرده و بازجویی شده اند.

هرانا با تعداد زیادی از زندانیان سیاسی سابق جهت تایید هویت و نقش این عامل امنیتی گفتگو کرده است، از جمله افرادی که “رئوف” در بازجویی از آنها نقش داشته است می‌توان به آرش صادقی، گلرخ ایرایی، مهدیه گلرو، آتنا دائمی و بسیاری از فعالان مدنی، سیاسی و دانشجویی که به دلایل امنیتی امکان ذکر نام آنان نیست اشاره کرد.

یکی از زندانیان سیاسی سابق که خواست نامش فاش نشود، در رابطه با آنچه بر وی در دوره بازجویی‌اش توسط رئوف رفته است، به هرانا گفت: «رئوف در دوره بازجویی‌ام چنان سیلی‌هایی به من می‌زد که دو بار بعد از برگشتن به سلول دچار خونریزی در ناحیه بینی شدم. او با ته کفشش ضربه‌ای به بدنم زد که باعث ترک برداشتن یکی از استخوان‌هایم شد. رئوف یک کمربند چرمی داشت که همیشه با آن کمربند شروع به زدن من می‌کرد. بی‌دلیل و همچون دیوانه‌ها گاه تا ده دقیقه به این کارش ادامه می‌داد و بعد شروع به زدن می‌کرد و به من و خانواده‌ام فحش‌های رکیک می‌داد.»

یک زندانی سیاسی سابق دیگر که مدت ۶ ماه در بند ۲ الف به سر برده است، با اشاره به اینکه رئوف در جریان اعتراف اجباری از او نقش داشته به هرانا گفت: «پس از چند روز کتک خوردن مدام و توهین و تحقیر در دوره بازجویی مرا به اتاقی برای گرفتن اعتراف تلویزیونی بردند. رئوف متن‌ها را می‌نوشت و در اختیار تیم فیلمبرداری قرار می‌داد. در تمام مراحل فیلمبرداری و اعتراف‌گیری از من که دو تیم از شبکه افق و برنامه خبری ۲۰:۳۰ بودند، رئوف صحنه‌گردان اصلی پروژه اعترافات اجباری و تحت شکنجه‌ام بود.»

یک فعال حقوق بشر که ایام محکومیت خود را در زندان اوین سپری کرده است نیز با اشاره به اینکه از زمان پایان بازجویی‌هایش هنوز چهره رئوف را از یاد نبرده به هرانا گفت: «در تمام مدت بازداشت و بازجویی‌ام برای خانواده‌ام ایجاد مزاحمت می‌کرد و به خانواده همسرم گفته بود به بچه‌ات بگو از همسرش جدا شود. او در تمام مراحل دادگاه در دادگاه انقلاب حضور داشت و بارها من و دیگر دوستانم را به پرونده‌سازی جدید تهدید کرد. هنوز چهره کریه‌اش را به خاطر دارم. هنوز وقتی یادم می‌آید چطور برای همسرم ایجاد مزاحمت می‌کرد…»

مهدیه گلرو، از فعالان سابق دانشجویی نیز با تایید نقش رئوف در بازجویی از او در ایام بازداشت، با انتشار یادداشتی در صفحه شخصی خود گفته است: «محل‌هایی که فعالین را احضار کرده است،خیابان صابونچی، اتوبان نیایش جنب موسسه اوج و خانه‌ای امن در اتوبان افسریه. بعضی از قربانیان او هم‌اکنون در زندان هستند.من با اسم ، تلفن و عکس به دلیل تهدیدهای اخیر از او در سوئد شکایت کرده‌ام؛ نتیجه مهم نیست افشای بازجوها و کسانی که زندگی خیلی‌ها را نابود می‌کنند یک وظیفه است بدون نگاه به نتیجه.»

خبرگزاری هرانا در تلاش برای تکمیل اطلاعات مربوط به این چهره ناقض حقوق بشر است، هرانا از قربانیان و مطلعان از وضعیت این فرد برای کمک به تکمیل این بررسی‌ها جهت تماس دعوت کرده است.

پس از فراخوان هرانا، تعداد دیگری از قربانیان این بازجو با این خبرگزاری برای ارائه اطلاعات بیشتر تماس گرفتند، از جمله به گواه برخی از آنان نام کامل این فرد “علی همتیان” است. موضوعی که هرانا هنوز قادر به تایید مستقل آن نیست و همچنان به بررسی های بیشتر خود ادامه خواهد داد.

تماس گیرندگان دیگر که تجربه بازجویی های او را داشتند گفتند این فرد از دوستان نزدیک فرزند سید محمدحسن ابوترابی فرد، امام جمعه فعلی تهران است و همینطور با رستم قاسمی، وزیر سابق نفت معاشرت دارد. علاوه بر اماکن بازجویی و بازداشتگاه ۲ الف، از جمله محل هایی که تردد او بصورت مستمر دیده شده است “ستاد اسرای جنگ” (پیام آزاداگان) گزارش شده است